Vasiyet, Türk Dil Kurumu’na göre bir kimsenin ölümünden sonra yapılmasını istediği şeyi ifade etmektedir. Vasiyetname ise vasiyetin hukuk hayatında işlev kazanabilmesi için bulunan bir belge, kurumdur. Vasiyetname, bir diğer yanıyla 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu’nun (TMK) 514. maddesi uyarınca ölüme bağlı tasarruflardan biridir.
Miras bırakan kişi, vasiyetname ile malvarlığı üzerinde ölümünden sonra tasarrufta bulunmaktadır. Özellikle taşınmazlar üzerinde tasarrufta bulunmak için sıkı şekil şartlarının varlığı düşünüldüğünde, taşınmazın tasarrufunu da konu edebilecek bir vasiyetname düzenlenebildiğinden; vasiyetnamelerin sıkı şekil koşullarına tabii olması muhakkaktır.
Vasiyetnameye ilişkin hukukî düzenlemeler TMK’da, 1512 sayılı Noterlik Kanunu’nda ve bu Kanun’un uygulanmasına dair yönetmelikte, Vasiyetnamelerin Tescili Konusunda Bir Usul Kurulmasına Dair Avrupa Sözleşmesi’nde yer bulmaktadır.
Vasiyetname, TMK m.515 uyarınca koşula ya da belli bir ya da birden fazla yükümlülüğün gerçekleştirilmesine bağlanabilir. Hukuka ve ahlaka aykırı koşul ve yükümlülükler vasiyetnamenin tamamını geçersiz kılar. Anlamı olmayan ya da bir başkasını rahatsız etme kastıyla belirlenen koşul ve yüklemeler ise yok sayılır.
Vasiyetname Çeşitleri
TMK’nın 531. maddesi uyarınca üç çeşit vasiyetname bulunmaktadır. Bunlar:
- Resmî şekilde,
- Miras bırakanın el yazısıyla düzenlenmiş,
- Sözlü yapılan
vasiyetnamelerdir.
Vasiyetnamenin şekli TMK’nın m.531 vd. hükümlerinde düzenlenmiştir. Buna gör;
- Resmi şekilde yapılan vasiyetname: İşlem sırasında fiil ehliyetine sahip iki tanığın da bulunmasıyla resmî memur tarafından düzenlenir. Tanıklar düzenleme sırasında bulunmalıdır. Resmî memur, Sulh Hakimi, Noter, Konsolosluk yetkilisi ya da diğer yetki verilmiş görevlidir. Vasiyetname düzenleme şeklinde olmak zorundadır. Noterler açısından bu zorunluluk TMK m.532 ve Noterlik Kanunu’nun 89. maddelerinden kaynaklanmaktadır.
Vasiyet eden vasiyet ettiği hususu resmi memura ifade eder ve iradesini ortaya koyar. Memur vasiyet edenin iradesini ve arzusunu belgeye geçirir. Sonrasında vasiyet eden belgeyi okur ve belge içeriğinin arzuları ile uyuştuğunu ve bunların son arzuları olduğunu ifade eder. Tanıklar vasiyet edenin belge içeriğini okuduğuna ve belge içeriğinin son arzusu olduğuna tanıklık ettiklerini ve vasiyet eden kişinin bu işlem için ehil olduğunu vasiyetnameye yazar ve imza ederler.
Vasiyet edenin okuma yazması yoksa bu durumda memur belge içeriğini tanıkların önünde okur ve vasiyet edene arzuları ile belge içeriğinin uygun olup olmadığı ve uygunsa son arzusunun belge içeriğindeki gibi olup olmadığı sorulur. Vasiyet eden belge içeriğinin arzuları ile uyduğunu ve belge içeriğinin son arzuları olduğunu beyan ederse tanıklarda bu işleme tanıklık ettiklerini vasiyetnameye yazar ve imza ederler.
Vasiyetnamelere Noterlik Kanunu Yönetmeliği’nin 93. maddesi uyarınca vasiyet edenin fotoğrafının yapıştırılması zorunludur.
- Miras bırakanın el yazısıyla düzenlenen vasiyetname: el yazısıyla yapılan vasiyetname vasiyetnamenin başından sonuna kadar vasiyet edenin el yazısıyla yazılmış olmalı ve yapıldığı tarihin gün, ay ve yıl şeklinde belirtilmesi gerekmektedir. El yazısıyla yapılan vasiyetname notere, sulh hakimine ya da yetkili memura bırakılabilir.
El yazılı vasiyetnameyi yalnızca okuma yazma bilen bir kimse düzenleyebilir. Vasiyetname el ile yazılmış ve vasiyet edenin imzasını içermiş olmalı. Aksi halde vasiyetname geçersiz sayılır.
- Sözlü yapılan vasiyetname: Sözlü vasiyetname vasiyetnameler arasında hukukî güvencesi daha az olan ve fakat kanun hükümlerinin esaslı biçimde uygulanmasıyla ciddi değer kazanan bir vasiyetname türüdür. Sözlü vasiyetname yapılabilecek haller:
- vasiyet eden yakın ölüm tehlikesi altındaysa örneğin yatağa bağlı biçimde yaşamını sürdürüyor ve kritik bir döneme girdiyse,
- ulaşımın kesilmesi halinde örneğin zorlu kış şartlarında notere, sulh hakimine ya da yetkili memura ulaşmak güçse,
- hastalık hali bulunuyorsa örneğin ciddi bir salgın hastalık bulunuyorsa ve ciddi bu hastalık ciddi bir boyuttaysa
- savaş vb. bir durum varsa
vasiyetname, sözlü yapılabilir.
Vasiyet edenin vasiyetine iki tanık eşlik etmeli ve vasiyet edenin irade ve arzularını gösteren bir belge hazırlamalıdır. Tanık olmayacak kişilere ilişkin hükümler sözlü vasiyetnamede de geçerlidir. Tanıklar birlikte, yazılan belgeyi vakit kaybetmeden sulh hakimine ya da asliye mahkemesine götürür.
Sonradan resmi vasiyetname ya da el yazısıyla vasiyetname yapılabilir bir hal oluşursa bu durumdan bir ay sonra sözlü vasiyetname hükümden düşer.
Vasiyetin Sona Erme Durumları
- Dönme
- Yok Etme
- Sonraki Ölüme Bağlı Tasarruflarla
- İptal Davası (TMK m.557 vd.): Söz konusu iptal davası, davacının vasiyetnameyi ya da kendisinin mirasta hak sahibi olduğunu öğrendiği tarihten itibaren başlamak üzere 1 yıl, her halde vasiyetnamenin açılma tarihinden itibaren iyi niyetli davalılara karşı 10 yıl, iyi niyetli olmayan davalılara karşı 20 yıl içinde açılmalıdır.
- Tenkis Davası (TMK m.560 vd.): Söz konusu tenkis davası, vasiyetnamedeki hususlar nedeniyle saklı payı zedelenen mirasçı tarafından, zedelenmeyi öğrendiği tarihten itibaren 1 yıl her halde vasiyetnamenin açıldığı tarihten itibaren 5 yıl içinde açılmalıdır.
Vasiyetnamenin Uluslararası Tescili ve Geçerliliği
1885 sayılı Vasiyetnamelerin Tescili Konusunda Bir Usul Kurulmasına Dair Avrupa Sözleşmesinin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna İlişkin Kanunla onaylayıp iç mevzuatımızda yer edinen Vasiyetnamelerin Tescili Konusunda Bir Usul Kurulmasına Dair Avrupa Sözleşmesi’nin 6. maddesinin 2. fıkrası uyarınca Vasiyetçinin istemi üzerine, noter ya da 4 ncü maddede belirtilen kamu mercii veya kişi, vasiyetnamenin yalnız düzenlendiği ve saklandığı ülkede değil, aynı zamanda, millî organların aracılığıyla diğer Âkit ülkelerde de tescilini talep edebilir denilmek suretiyle sözleşmeye taraf olan devletlerde düzenlenen vasiyetnameler Türkiye’deki noterler aracılığı ile tescil edilerek Türk hukukunda da kullanılabilir.
Bu durum Noterlik Kanunu Yönetmeliği’nin Vasiyetnamelerinin uluslararası tescil usulü kenar başlıklı 134. maddesinde de ayrıca düzenlenmiştir.