TEDARİK ZİNCİRİ ÖZEN YÜKÜMLÜLÜĞÜ YÖNERGESİ
ya da
Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi
Corporate Sustainability Due Diligence Directive, CSDDD,
EU-Lieferkettenrichtlinie oder EU-Lieferkettengesetz: Die EU Richtlinie über die Sorgfaltspflichten von Unternehmen im Hinblick auf Nachhaltigkeit
Avrupa Birliği (AB), çevresel ve sosyal sürdürülebilirliği sağlama çabalarını hızlandırarak kapsamlı bir düzenleyici çerçeve oluşturma yolunda ilerlemektedir. 14 Ocak 2020 tarihli “Strong Social Europe for Just Transition (Adil Geçiş İçin Güçlü Bir Sosyal Avrupa)” başlıklı bildirgesinde, Avrupa Birliği Komisyonu, Avrupa’nın sosyal piyasa ekonomisini sürdürülebilirliğe adil bir şekilde geçiş yapacak şekilde güçlendirmeyi ve bu süreçte kimsenin dışlanmamasını sağlamayı taahhüt etmiş ve bu konudaki kararlılığını ortaya koymuştur. (1) Sosyal sürdürülebilirlik ve insan haklarına gösterdiği özenin yanında, 2019 yılında Avrupa Komisyonu tarafından kabul edilen “Avrupa Yeşil Mutabakatı (The European Green Deal) da AB’nin karbon nötr bir kıta olma hedefini ve sürdürülebilirlik anlayışını temel alan kapsamlı bir yol haritası sunarak Avrupa’nın çevresel ve sosyal sürdürülebilirlik noktasındaki hassasiyetini ve özenini gözler önüne sermektedir. (2)
Avrupa Birliği, kurumsal anlamda da sürdürülebilirliği teşvik etmek, yeşil ekonomi yolunda standartlar belirlemek ve çevresel koruma standartlarını yükseltmek amacıyla birçok adım atmaktadır. Bu çerçevede, sürdürülebilirliğe yönelik kurumsal sorumlulukları artırmak amacıyla pek çok yasal düzenleme yürürlüğe girmiştir. 2014 yılında yürürlüğe giren Finansal Olmayan Raporlama Direktifi (Non-Financial Reporting Directive – NFRD) ile başlayan süreç (3), 2021’de kabul edilen Kurumsal Sürdürülebilirlik Raporlama Direktifi (Corporate Sustainability Reporting Directive – CSRD) ile genişletilmiş (4) ve son olarak Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi (Corporate Sustainability Due Diligence Directive – CSDDD) ile daha kapsamlı bir düzenleme boyutuna ulaşmıştır. (5)
25 Temmuz 2024 tarihinde, Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi (Corporate Sustainability Due Diligence Directive – CSDDD – AB Tedarik Zinciri Yasası)[1] yürürlüğe girmiş olup; Direktif, şirketlere sosyal ve çevresel sürdürülebilirliğe uyum sağlanması yönünde bir dizi yükümlülük getirmektedir. (6)
CSDDD’NİN KAPSAMI VE AMAÇLARI
Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi (CSDDD), şirketlerin insan hakları ve çevre üzerindeki etkilerini değerlendirerek olumsuz etkilerini azaltmaya yönelik önlemler almalarını zorunlu kılan bir düzenleme olup Direktifin amacı, şirketlerin insan haklarına ve çevreye yönelik yaratmış olduğu riskleri ve olumsuz etkileri tespit etmelerini ve bu riskleri azaltmaya yönelik süreç ve standartlar oluşturmalarını sağlamaktır. CSDDD ile birlikte, şirketlerin kendi faaliyetlerinde, bağlı kuruluşlarında ve tedarik zincirleri kapsamındaki iş ortaklarının faaliyetlerinde oluşabilecek ya da mevcut olan insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkileri tespit ederek bunları gidermesi veya azaltması hedeflenmektedir. Ayrıca Direktif, büyük şirketlere, Paris Anlaşması’nda belirlenen 2050 karbon nötrlüğü hedefi ve Avrupa İklim Yasası çerçevesinde öngörülen ara hedefler ile uyumlu bir iklim değişikliğiyle mücadele planı hazırlama ve bu planı etkin bir şekilde uygulama yükümlülüğü getirmektedir.
CSDDD, özellikle büyük şirketlere odaklanarak, insan hakları ve çevreye yönelik gerçek veya potansiyel risklerin tespit edilmesini ve bu riskleri azaltmaya yönelik somut önlemler alınmasını şart koşmaktadır. Direktif kapsamında öngörülen özen yükümlülüğü süreci, Şirketlerin Sorumlu İş Davranışı Rehberi (Guidance for Responsible Business Conduct)’nde tanımlanan altı temel adımı içermekte olup, şirketlerin insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkileri tespit etmelerini ve bu etkileri ele almalarını amaçlayan önlemleri kapsamaktadır. Süreç, özen yükümlülüğünün politikalara ve yönetim sistemlerine entegre edilmesini, insan hakları ve çevresel etkilere ilişkin risklerin belirlenip değerlendirilmesini, mevcut ve potansiyel olumsuz etkilerin önlenmesini, durdurulmasını veya en aza indirilmesini, alınan önlemlerin işlerliğinin izlenmesini ve değerlendirilmesini, paydaşlar arasındaki iletişimi ve nihayetinde iyileştirme planlarının devreye sokulmasını içermektedir.
CSDDD hem AB merkezli hem de AB’de faaliyet gösteren yabancı şirketlere yönelik geniş bir kapsama sahiptir. Bu bağlamda, direktifin hükümlerine tabi olan kuruluş ve teşebbüslerin taşıması gerektiği şartlar sayılmış olup kapsama tabi işletmelerin sahip olması gereken ölçütler;
- AB merkezli şirketler için:
- Son mali yılda, ortalama 1.000’den fazla çalışanı bulunan ve dünya genelindeki net cirosunun 450 milyon Euro’yu aşan şirketler,
- (a) bendinde belirtilen eşikleri karşılamayan ancak, son mali yılda bu eşikleri karşılayan bir grubun nihai ana şirketi olan şirketler,
- Avrupa Birliği’nde bağımsız üçüncü taraf şirketlerle franchise veya telif anlaşmaları yaparak ortak bir kimlik, iş konsepti ve standart iş yöntemleri uygulayan, telif gelirleri dünya genelinde 22,5 milyon Euro’yu ve net cirosu dünya genelinde 80 milyon Euro’yu aşan şirketler.
- AB dışı merkezli şirketler için:
- Avrupa Birliği sınırları içinde gerçekleştirdiği faaliyetlerden elde ettiği net ciro 450 milyon Euro’yu aşan şirketler,
- (a) bendinde belirtilen eşiği karşılayamayan ancak bu eşiği geçen bir grubun nihai ana şirketi,
- Avrupa Birliği’nde bağımsız üçüncü taraf şirketlerle franchise veya telif anlaşmaları yaparak ortak bir kimlik, iş konsepti ve standart iş yöntemleri uygulayan, telif gelirleri Avrupa Birliği içindeki faaliyetlerden 22,5 milyon Euro’yu ve Avrupa Birliği içindeki net cirosu 80 milyon Euro’yu aşan şirketler.
Kurumsal Sürdürülebilirlik Durum Tespiti Direktifi (CSDDD), Avrupa Birliği’nde şirketlerin insan hakları ve çevre üzerindeki olumsuz etkileri önlemeleri ve azaltmaları için belirli bir takvime göre uygulanacaktır. Avrupa Birliği’ne üye devletler, Direktif’i ulusal mevzuatlarına uyumlu hale getirmek ve ilgili düzenlemeleri 26 Temmuz 2026 tarihine kadar Avrupa Komisyonu’na bildirmekle yükümlüdür. Bir yıl sonra, belirlenen şirket grupları için aşamalı bir uygulama süreci başlayacak olup, tam uyum ise 26 Temmuz 2029 tarihinde sağlanacaktır.
ŞİRKETLERİN YÜKÜMLÜLÜKLERİ VE UYGULANACAK YAPTIRIMLAR
CSDDD, şirketlere bazı yükümlülükler getirmektedir. Şirketlerin, insan hakları ve çevre üzerinde olumsuz etkiler yaratabilecek durumları önlemek amacıyla gerektiğinde bir önleme eylem planı geliştirmeleri ve uygulamaları beklenmektedir. Ayrıca şirketlerin, iş ortakları ile, özen yükümlülüğüne uyum sağlayacak sözleşmesel güvenceler alması gerekmektedir. Şirketler, olumsuz etkilerin önlenmesine yönelik finansal veya finansal olmayan yatırımlar, düzenlemeler veya iyileştirmeler yapmalıdır. Şirketler, iş planlarını, uygulamalarını, politikalarını, genel stratejilerini ve operasyonlarını, yaşam standartlarına uygun ücretler ve gelirler sağlamak amacıyla uyumlu hale getirmeli, aynı zamanda insan hakları veya çevre üzerinde olumsuz etkiler yaratabilecek uygulamalardan kaçınmalıdır. Ayrıca, faaliyetlerinde ortaya çıkabilecek olumsuz etkileri ele almak amacıyla tasarım, dağıtım ve ödeme uygulamalarında gerekli değişiklikler veya iyileştirmeler yapılmalıdır.
CSDDD’ye uyum sağlamak, şirketler için çeşitli stratejik avantajlar sunmaktadır. Öncelikle, çevresel ve sosyal bilince sahip tüketiciler tarafından tercih edilen bir marka olma potansiyeli, şirketlere önemli bir rekabet avantajı kazandırmaktadır. Bu sayede, şirketler yalnızca pazarda kendilerini farklılaştırmakla kalmaz, aynı zamanda toplumda güven ve itibar oluşturur. Diğer bir avantaj, tedarik zincirinin iyileştirilmesi ve şeffaflığın artırılmasıyla sağlanan operasyonel verimlilik artışıdır. Bu iyileştirmeler, tedarik zinciri süreçlerinde daha fazla kontrol ve daha az risk anlamına gelir. Ayrıca, ESG (Çevresel, Sosyal ve Yönetişim) kriterlerine uyum gösteren şirketler, sürdürülebilir yatırımlar konusunda artan bir ilgi görmektedir. Bu da yatırım çekme kapasitesini artırarak, şirketin finansal kaynaklarını güçlendirir. Son olarak, CSDDD’ye uyum sağlayan şirketler, regülasyon değişikliklerine ve küresel zorluklara daha hızlı uyum sağlama kapasitesine sahip olur. Bu da şirketlerin uzun vadeli dayanıklılıklarını artırır ve onları belirsiz ekonomik ve çevresel ortamlarda daha sürdürülebilir kılar. Bununla birlikte, şirketler yasal uyumluluk sağlayarak potansiyel yaptırımlardan da kaçınmış olurlar.
CSDDD’ye uyulmaması durumunda şirketler ciddi yaptırımlarla karşılaşabilir. Direktif kapsamında düzenlenmiş cezai yaptırımlar Mali Cezalar (Pecuniary Penalties) ve Basın Açıklaması/Kamuya Bildirim (Public Statement) şeklinde ifade edilebilir. Şirketlere, insan hakları veya çevre ile ilgili yasal yükümlülükleri yerine getirmedikleri takdirde mali cezalar uygulanacaktır. Bu cezalar, şirketin net küresel cirosunun belirli bir yüzdesi olarak hesaplanacak olup Direktif’te düzenlendiği üzere; cezaların azami sınırı, şirketin önceki mali yılındaki net küresel cirosunun %5’inden az olmamalıdır. Şirket kendisine verilen mali cezayı zamanında yerine getirmezse, ihlali gerçekleştiren şirketin adı ve ihlalin niteliği kamuya açıklanacaktır.
SONUÇ
Avrupa Birliği’nin sürdürülebilirlik hedefleri doğrultusunda kabul edilen CSDDD, şirketlerin sosyal ve çevresel sorumluluklarını artırmayı hedefleyen kapsamlı bir düzenlemedir. Bu direktif, sadece yasal bir yükümlülük değil, aynı zamanda şirketlerin operasyonel, finansal ve itibar açısından fayda sağlayabileceği stratejik bir adımdır. AB’nin iklim nötrlüğü ve sürdürülebilir kalkınma hedefleri doğrultusunda, CSDDD’nin etkin bir şekilde uygulanması hem şirketlerin hem de küresel topluluğun geleceği için kritik öneme sahiptir.
GA Hukuk Bürosu olarak hem Türkiye’de hem de yurtdışında tecrübeli ekibimizle Kurumsal Sürdürülebilirlik/Tedarik Zinciri Hukuku konusunda hukuki destek ve danışmanlık hizmeti sunmaktayız.
KAYNAKÇA
- Kurumsal Sürdürülebilirlik Özen Yükümlülüğü Direktifi 2024/1760. Erişim adresi: https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/1760/oj
- https://www.consilium.europa.eu/en/policies/green-deal/
- https://www.ibm.com/topics/csrd
- https://blogs.law.ox.ac.uk/oblb/blog-post/2022/11/first-reading-corporate-sustainability-reporting-directive-european
- https://commission.europa.eu/business-economy-euro/doing-business-eu/sustainability-due-diligence-responsible-business/corporate-sustainability-due-diligence_en
- https://www.corporate-sustainability-due-diligence-directive.com/
[1] https://eur-lex.europa.eu/legal-content/DE/TXT/PDF/?uri=OJ:L_202401760